Sex, drugs and Hollywood

Της ΕΛ. ΟΡΦΑΝΙΔΟΥ

Ταιριάζουν στο περιβόητο entertainment του αμερικανικού σινεμά τα ναρκωτικά; Φυσικά και όχι.

«BLOW» ΤΖ. ΝΤΕΠ - Π. KPOYZ

Σε μια κινηματογραφία που θέτει σε προτεραιότητα τον εφησυχασμό του μεσαίου Αμερικανού ακόμη και το «ναι, κάπνισα μαριχουάνα» του Μπιλ Κλίντον δεν άλλαξε τη συντηρητική ματιά των μεγάλων στούντιο.

Εξω από την προβληματική των κοινωνικού χαρακτήρα ταινιών τους τοποθέτησαν τα ναρκωτικά εκεί που είναι κοινωνικά ανεκτά, σε φιλμ δηλαδή για sex, drugs and rock'n roll, διαβεβαιώνοντας την αγία αμερικανική οικογένεια ότι τέτοιου είδους προβλήματα αφορούν άλλους. Το Χόλιγουντ χρειαζόταν τους ναρκομανείς και τους εμπόρους ναρκωτικών μόνο για να τους συλλαμβάνουν ή να τους σκοτώνουν οι αστυνομικοί, για να κάνουν απίστευτα εγκλήματα και βεβαίως για να τους καταδικάζει η συλλογική συνείδηση τοποθετώντας τους στις παρυφές της κοινωνίας.

Φέτος όμως, αρχικά ο Σόντενμπεργκ με το «Traffic», μετά ο Αρονόφσκι με το «Ρέκβιεμ για ένα όνειρο» και τώρα ο Ντέμι με το «Blow» -καθείς με τον τρόπο του- ενέταξαν σε αυτό το κύκλωμα δυστυχίας, θανάτου και χρήματος, το μέσο πολίτη αρνούμενοι να δώσουν χάρη σε μια μερίδα του κοινού.

Είναι παιδιά μας

Ολοι, είπαν, οι χρήστες, τα βαποράκια, οι έμποροι και οι διώκτες τους είναι σάρκα από τη σάρκα μας, δεν γεννήθηκαν σνιφάροντας ούτε ονειρεύτηκαν ότι θα γεμίσουν ηρωίνη και κρακ το Σαν Φρανσίσκο. Κι όσο κάνουν τους κριτές και τους διώκτες αφ' υψηλού, προσοχή, μπορεί να πάθουν το χειρότερο, να χρειαστεί να κρίνουν τα ίδια τους τα παιδιά και τον τρόπο που τα μεγάλωσαν.

Οι τρεις σκηνοθέτες, ανεξάρτητοι ή εργαζόμενοι ως ανεξάρτητοι, επανέφεραν στο κινηματογραφικό προσκήνιο μια διόλου δημοφιλή θεματολογία.

* Ηδη από τις δεκαετίες 1930-40 ο κώδικας Χέιζ αρνιόταν στους κινηματογραφιστές τη δυνατότητα να δείχνουν εμπόρους ναρκωτικών ή και χρήστες επί τω έργω. Κι ενώ το Χόλιγουντ στα παρασκήνια έπαιρνε ότι μπορούσε για να μαστουρώσει και να νιώσει ως αληθινή την απατηλή λάμψη της ματαιοδοξίας του, γύρισε την πρώτη μεγάλη ταινία του με θέμα τα ναρκωτικά μόλις το 1955.

* Ο Φρανκ Σινάτρα γίνεται θύμα της ηρωίνης στον «Ανθρωπο με το χρυσό χέρι».

Ακόμη σοκάρει η σκηνή με τον πρωταγωνιστή να κάνει την ένεση και να ανακουφίζεται από τη στέρηση, αλλά και η προσπάθεια απεξάρτησής του. Είναι η εποχή που οι Αμερικανοί έχουν μανία με το σερφ, στο σινεμά βλέπουν γουέστερν και στον ελεύθερο χρόνο τους κουρεύουν το γρασίδι, προσπαθώντας να ξεχάσουν το φόβο για τον κόκκινο εχθρό, τον Μακάρθι, την Κορέα.

Το Χόλιγουντ κάνει ό,τι μπορεί για να βοηθήσει, πάντοτε εξάλλου επιστρατεύεται στις «δύσκολες» στιγμές του έθνους. Κι όσον αφορά τον Πρέμινγκερ ποτέ δεν τον συμπάθησε. Προτιμούσε ακόμη να κάνει ταινίες με την Ντόρις Ντέι που καμάρωνε το φυστικί της ψυγείο και μιλούσε από ένα ροζ παλ τηλέφωνο.

* Αυτή η εικονική πραγματικότητα φυσικά δεν θα κρατούσε για πάντα, η ίδια η ζωή ανέτρεψε τη θεματογραφία του σινεμά, στην Αμερική ο ρατσισμός και το Βιετνάμ, στην Ευρώπη η φτώχεια, η ανεργία και η ζωή στα εργοστάσια έκαναν ξαφνικά λίγο μετά το '60 τη μαριχουάνα σύμβολο αντίστασης και επαναστατικότητας...

Οι νέοι στα πανεπιστήμια καπνίζουν για να «διευρύνουν» τη σκέψη τους και οι φαντάροι στη Σαϊγκόν για να ξεχνούν την απίστευτη σκληρότητα του πολέμου και τα μίλια που τους χωρίζουν από το Κολοράντο, τη Νεμπράσκα και το Οχάιο.

* Το 1969 η Αμερική, όχι το Χόλιγουντ, χωρά τον «Ξένοιαστο Καβαλάρη», οι νεαροί θεατές δεν σοκάρονται βλέποντας τους Χόπερ και Φόντα να «φτιάχνονται» με μαριχουάνα για να ξεχάσουν την Αμερική του μεγάλου ονείρου και να ξεφύγουν από την παράνοιά της.

Οι υπόλοιποι προτιμούν το «Funny Girl» με την Στρέιζαντ, αφού δεν αντέχουν ούτε το «Σκοτώνουν τ' άλογα όταν γεράσουν» του Πόλακ. Είναι η χρονιά που ο Τζον Γουέιν παίρνει Οσκαρ και η μισή Αμερική χειροκροτεί, ενώ η άλλη μισή τον φωνάζει «φασίστα».

Η ώρα του LSD

Η νέα γενιά τρίπαρε με LSD και έβλεπε τις δικές της ταινίες: μετά την εποχή της διαμαρτυρίας ερχόταν η εποχή του καταγγελτικού σινεμά που έλεγε πια αλήθειες πολύ πιο πικρές από το ότι η αμερικανική νεολαία καπνίζει χόρτο.

* Ο «Ταξιτζής» του Σκορσέζε το '76 και ο «Ελαφοκυνηγός» του Τσιμίνο το '78 απλώς εντάσσουν το πρόβλημα στο σενάριο, ενώ στο «Αποκάλυψη τώρα» το '79 ο Κόπολα - δανειζόμενος την ιστορία του Κόνραντ «Η καρδιά του σκότους» - ενδύει την ταινία του με όλες τις μικρές και μεγάλες αντιθέσεις και ομοιότητες του καλού και του κακού, θολώνει την ατμόσφαιρα με τον καπνό της μαριχουάνας και μετακομίζει τη ζούγκλα του Κονγκό στο Βιετνάμ!

Οι πρωταγωνιστές μαστούρωσαν on και off κάμερα, και εναρμονίστηκαν πλήρως με το σκότος του πιο βρόμικου πολέμου. Κι εδώ όμως το θέμα ήταν ο πόλεμος...

* Το '80 τελείωσαν και οι διαμαρτυρίες και οι καταγγελίες, η ριζοσπαστική δεξιά του Ρέιγκαν φτιάχνει ήρωες σαν τον Ράμπο και τον Ρόκι και οι κινηματογραφιστές φτιάχνουν ταινίες με «σωστό» μήνυμα και όχι με το προσωπικό τους όραμα. Μαριχουάνα καπνίζουν πλέον οι αστοί - πάει η επανάσταση - κάθε φορά που θέλουν να θυμηθούν τα νιάτα τους του '60 (σαν τους πρωταγωνιστές της «Μεγάλης ανατριχίλας») ή μικροεγκληματίες στις φτωχογειτονιές των μεγαλουπόλεων που πεθαίνουν από την ηρωίνη αν δεν τους σκοτώσουν τα μεγάλα αφεντικά, γιατί έδωσαν πληροφορίες στους αστυνομικούς.

* Μόλις το '83 τα ναρκωτικά περνούν ξανά στο επίκεντρο της μεγάλης οθόνης, χάρη σε έναν κουβανό μαφιόζο, τον «Scarface» του Μπράιαν ντε Πάλμα. Ο Τόνι Μοντάνα (Αλ Πατσίνο) πουλάει κοκαΐνη στο Μαϊάμι, νομίζει ότι έχει ό,τι θέλει αλλά δεν έχει τίποτα. Ο «Νονός του '80», όπως έχει χαρακτηρισθεί, βλέπουμε ότι σπέρνει το κακό αλλά ο Ντε Πάλμα δεν μας επιτρέπει να τον αντιπαθήσουμε, απλώς μας λέει πως υπάρχει, πως το απόλυτο κακό είναι εδώ.

* Λίγο πριν εκπνεύσει η δεκαετία, το 1989 ο Γκας Βαν Σαντ γυρίζει το «Drugstore cowboy» με τον Ματ Ντίλον στο ρόλο ενός ναρκομανούς, που μαζί με την παρέα του κλέβουν φαρμακεία. Κι επιτέλους οι χρήστες των σκληρών ναρκωτικών δεν είναι κακοί άνθρωποι του περιθωρίου, αλλά άρρωστα παιδιά.

* Η δεκαετία τελειώνει, ο Ρέιγκαν τελειώνει, αλλά αυτό που αφήνει πίσω του είναι μια κοινωνία εξαιρετικά συντηρητική, που τρέμει το AIDS. Ιδανικός ήρωας είναι ο ανόητος «Φόρεστ Γκαμπ», ενώ η αγαπημένη του Τζένι, τιμωρείται για τις... ακολασίες του '70 και για τη χρήση ναρκωτικών, πεθαίνοντας από AIDS. Ο Σκορσέζε στο «Καζίνο» του έχει μια άλλη οπτική: Η Σάρον Στόουν πέφτει στα ναρκωτικά από απόγνωση για τη ζωή της, είναι ένας ξεπεσμένος άγγελος που δεν βρίσκει τη λύτρωση.

Κοντά στο 2000

* Το 1995 τα μάτια της Αμερικής τρομοκρατημένα παρακολουθούν στο σινεμά το «Kids» του Λάρι Κλαρκ. Γελαστά παιδιά του δρόμου κάνουν σεξ, παίρνουν ναρκωτικά, πηγαίνουν σε πάρτι, πίνουν, κάνουν πιάτσα και... δεν προλαβαίνουν να μεγαλώσουν.

Η Ευρώπη έστειλε το δικό της μήνυμα με τους νεαρούς Βρετανούς του «Trainspotting». Ο Ντάνι Μπόιλ αρνείται να κατηγορήσει την πρέζα και παρουσιάζει τους ήρωές του σαν όλα τα παιδιά του κόσμου, που ναι μεν είναι ναρκομανείς αλλά ερωτεύονται, φιλιώνουν, μαλώνουν και ονειρεύονται.

Μετά το «Trainspotting» οι σχέσεις του σινεμά και των ναρκωτικών άλλαξαν βαθύτατα.

* Συνεχιστές αυτής της οπτικής οι Σόντεμπεργκ, Αρονόφσκι και Ντέμι υπερέβησαν τις κρατούσες αντιλήψεις, τις κοινωνικές προκαταλήψεις και το καταστροφικό για το εμπορικό σινεμά ενδεχόμενο να μην κόψουν εισιτήρια, προφανώς όχι για να σώσουν τον κόσμο αλλά για να τον αναγκάσουν να σταματήσει την γουστόζικη πλην καταστρεπτική συνήθεια να κλείνει τα μάτια όταν δεν αντέχει τη σκηνή. Ειδικά όταν το έργο παίζεται εκτός οθόνης!

ART & ΘΕΑΜΑΤΑ - 03/06/2001

Οι εμιγκρέδες του Χόλιγουντ

Της ΕΛΕΩΝΟΡΑΣ ΟΡΦΑΝΙΔΟΥ

Το 1951, ένας και μόνος καουμπόι, ο Γκάρι Κούπερ, τα έβαλε με μια ολόκληρη συμμορία για να σώσει την πόλη από τους παρανόμους.

Η ταινία ήταν «Το τρένο θα σφυρίξει τρεις φορές» και υμνήθηκε ως το αριστούργημα του λεγόμενου αμερικανισμού, ένας φόρος τιμής στην ιστορία του έθνους, στο Ουέστ και την κλασική αμερικανική αξία της ατομικότητας. Ολα αυτά τα υπηρέτησε άψογα όχι ένας βέρος αμερικανός, αλλά ένας αυστριακός εμιγκρές, ο σκηνοθέτης Φρεντ Τσίνεμαν.

*Τις λαμπρές, ηρωικές μέρες υπηρέτησε με τον απαραίτητο κυνισμό του αντιήρωα της εποχής και ο Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ στην «Καζαμπλάνκα». Ενας Αμερικανός αντιστέκεται στο φασισμό και παράλληλα ξαναζεί τον μεγάλο του έρωτα στην Καζαμπλάνκα, υπό τις σκηνοθετικές οδηγίες ενός ούγγρου μετανάστη, του Μάικλ Κέρτιζ, ο οποίος δεν μίλαγε καν αγγλικά.

*Η ιστορία επαναλαμβάνεται από τις αρχές του αιώνα, τότε που Γερμανοί όπως ο Λιούμπιτς και ο Μουρνάου, Σουηδοί όπως ο Σιόστρομ και Γάλλοι όπως ο Τουρνέ επιστρατεύθηκαν για να δώσουν στο Χόλιγουντ καλλιτεχνικό αέρα και προοπτική, χωρίς όμως να απομακρυνθούν από το κλασικό αφηγηματικό χολιγουντιανό σύστημα. Αλλοι τα κατάφεραν, άλλοι παρέμειναν ανυπότακτοι και γύρισαν πίσω στην πατρίδα τους.

*Το αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει με διαλείμματα έως και σήμερα: τα Οσκαρ των τελευταίων χρόνων το επιβεβαιώνουν. Μεξικανοί σαν το τρίο Κουαρόν, Ιναρίτου και Ντελ Τόρο, Βραζιλιάνοι όπως ο Βάλτερ Σάλες, Ταϊβανέζοι σαν τον Ανγκ Λι, αρκετοί Ευρωπαίοι, ακόμη και Ταϊλανδοί όπως ο Γοΐτς Καοσαγιανάντα, δανείζουν στο Χόλιγουντ τη μαγική ματιά τους παίρνοντας πίσω δόξα, αναγνώριση και πολλά δολάρια.

Ο εμιγκρές σκηνοθέτης του 21ου αιώνα δεν χρειάζεται καν την πράσινη κάρτα, για την οποία ούτως ή άλλως τον παρακαλούν. Ζει περίπου όπως ο αργεντινός Αλεχάντρο Αγκρέστι, στο Μπουένος Αϊρες και το Παρίσι, και επισκέπτεται τις ΗΠΑ για να γυρίσει για τη Γουόρνερ Μπρος ταινίες σαν το «The Lake House» με τη Σάντρα Μπούλοκ και τον Κιάνου Ριβς.

Η ιστορία της γιατρού που ξενοικιάζει το σπίτι της στη λίμνη και αφήνει μήνυμα στον επόμενο ενοικιαστή, ο οποίος όμως ζει σε άλλο χρόνο, είναι ριμέικ κορεάτικου φίλμ, γραμμένο από τον αργεντινό σκηνοθέτη, αλλά διαπιστωμένα αμερικανικό καθ' όλα!

*Το «Lake house» είναι μια μέτρια ταινία που απλώς έκοψε πολλά εισιτήρια. Ταινίες σαν αυτή έχουν κάνει και οι τρεις Μεξικάνοι που μας είπαν φέτος τις καλύτερες ιστορίες της χρονιάς, τη «Βαβέλ» ο Ιναρίτου, το «Λαβύρινθο του Πάνα» ο Ντελ Τόρο και το «Children of men» ο Κουαρόν. Ο οποίος με την ίδια ευκολία που έπλασε τη δωδεκάχρονη ηρωίδα του η οποία προαλείφεται για σωτήρας του κόσμου, υπηρέτησε και τον μικρό μάγο Χάρι Πότερ, σκηνοθετώντας την τρίτη ταινία της σειράς «Ο Χάρι Πότερ και ο αιχμάλωτος του Αζκαμπάν». Ο Κουαρόν έχει διαχωρίσει τα πράγματα, ιδρύοντας δύο εταιρείες. Η πρώτη κάνει αγγλόφωνες ταινίες για τη Γουόρνερ ενώ με τη δεύτερη γυρίζει ισπανικές ανεξάρτητες ταινίες.Το ίδιο έχει κάνει και ο Αγκρέστι! Ακόμη και ο Βερχόφεν του «Βασικού ενστίκτου», στην πατρίδα του, την Ολλανδία, κάνει ταινίες σαν το πολεμικό θρίλερ «Black Book».

*Το Χόλιγουντ είχε πάντα τον τρόπο του με τους ταλαντούχους ξένους, από την εποχή του Φριτζ Λανγκ έως τον Ανγκ Λι, του «Τίγρης και δράκος», ο οποίος με τα «Μυστικά του Brokeback mountain» έγινε ο πρώτος μη λευκός που κέρδισε Οσκαρ σκηνοθεσίας. Το αμερικανικό σινεμά δέχθηκε τους πρώτους (γερμανούς) μετανάστες αμέσως μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο μεγαλοπαραγωγός Λούις Μάγερ, μεταξύ των δύο πολέμων, όπως αναφέρει ο ιστορικός Ντάγκλας Κόμερι, πήγε στη Γερμανία και «αγόρασε» ό,τι είχε ταλέντο. Οι Γερμανοί έφεραν μαζί την υψηλή τεχνική τους: «Αρχισαν να μετακινούν τις κάμερές τους όσο πιο συχνά και πιο ελεύθερα μπορούσαν. Χτίστηκαν νέα ασανσέρ και χρησιμοποιήθηκαν γερανοί για να προσδίδουν στην κάμερα ελαστικότητα».

*Ο Ερνστ Λιούμπιτς, κινηματογραφική ιδιοφυΐα, χρησιμοποίησε όλες τις τεχνικές που έμαθε στη βερολινέζικη περίοδό του και έκανε σταρ τις Πόλα Νέγκρι και Μαίρη Πίκφορντ.

*Και ο συντοπίτης του Φρίντριχ Μουρνάου («Νοσφεράτου») κέρδισε το Οσκαρ ποιοτικής παραγωγής του 1927 για την ταινία «Sunrise», ένα Οσκαρ που δεν ξαναδόθηκε ποτέ. Χρήματα, όμως, δεν έφερε κι έτσι πέθανε το 1931 με τη στάμπα της αποτυχίας.

*Οσον αφορά τον Στέρνμπεργκ, που σκηνοθέτησε στη Γερμανία το «Γαλάζιο Αγγελο», η μεγαλύτερή του προσφορά στη νέα του πατρίδα ήταν η... πρωταγωνίστριά του Μάρλεν Ντίτριχ.

*Τα ίδια ισχύουν και για τον Σουηδό Μόριτζ Στίλερ, ο οποίος έφθασε στο Χόλιγουντ από τη Στοκχόλμη με την ανακάλυψή του, την Γκρέτα Γκάρμπο. Οι δρόμοι τους χώρισαν όταν η Γκάρμπο έγινε μεγάλη σταρ και ο Στίλερ πέθανε σύντομα, γεμίζοντας τη «θεία Γκρέτα» τύψεις.

*Στην Αμερική δεν τα κατάφερε ούτε ο Βίκτορ Σιόστρομ, ο οποίος, όμως, επέστρεψε το 1930 στην πατρίδα του όπου και έγινε διάσημος συγγραφέας. Στο κινηματογραφικό κοινό είναι ευρύτερα γνωστός λόγω της συμμετοχής του στην ταινία «Αγριες φράουλες» του Μπέργκμαν.

*Ο Εριχ φον Στροχάιμ ήλθε το 1921 από τη Βιέννη και απέτυχε επειδή παρέμεινε Γερμανός , όπως και ο Στέρνμπεργκ!

*Η άνοδος του Χίτλερ έφερε στο Χόλιγουντ και τον Φριτζ Λανγκ, που κατάφερε να κάνει δύο αριστουργήματα, τη «Νέμεσις» και το «Εχω δικαίωμα να ζήσω» με τον Χένρι Φόντα, αντάξια των γερμανικών ταινιών του.

*Την ίδια περίοδο το Χόλιγουντ έδιωξε τον άνθρωπο που άλλαξε για πάντα την κωμωδία, τον Βρετανό Τσάρλι Τσάπλιν, διότι εξέφρασε την αντίθεσή του στο φασισμό (στην εκτός Χόλιγουντ ταινία «Ο μεγάλος δικτάτωρ») στη μη εμπόλεμη, τότε, Αμερική. Το 1947 ο Σαρλό δήλωσε επισήμως «κηρύσσω τον πόλεμο στο Χόλιγουντ», εγκαταλείποντας μάλιστα οριστικά, το 1952, τις ΗΠΑ. Στις αρχές της καριέρας του, όμως, είχε ζήσει το αμερικανικό όνειρο, γυρίζοντας τον αριστουργηματικό «Χρυσοθήρα». Η περιοδεία του στην Ευρώπη για την ταινία «Τα φώτα της ράμπας» ήταν μόνο η αφορμή για να φύγει οριστικά. Είχε κουραστεί από τους μύδρους των πουριτανών εναντίον της προσωπικής του ζωής και των πολιτικών του θέσεων.

Ξένοι σκηνοθέτες με αμερικανικές προδιαγραφές

*Την ώρα που ο Τσάπλιν έφευγε πικραμένος από το Χόλιγουντ για να γυρίσει τον «Μεγάλο δικτάτορα», έφθανε στο Λος Αντζελες ένας συμπατριώτης του που επρόκειτο να ταυτιστεί με το αμερικανικό σινεμά και να του χαρίσει το ταλέντο και την ευφυΐα του: ο Αλφρεντ Χίτσκοκ γύρισε την πρώτη του αμερικανική ταινία, τη «Ρεβέκκα» με τους Τζόαν Φοντέιν και Λόρενς Ολίβιε, και ακολούθησαν αριστουργήματα όπως τα «Πουλιά», «Ψυχώ», «Βέρτικο», «Σιωπηλός μάρτυς» και πολλά άλλα.

*Η διάδοχος κατάσταση, κάπου εκεί στα 1970, γίνεται λιγότερο διεθνής. Η Αμερική δημιουργεί δικά της μεγάλα αστέρια, τα οποία όμως ομολογούν ότι ο Κουροσάβα, ο Μπέργκμαν, ο Φελίνι, ο Βισκόντι, ο Τριφό και όλοι οι υπόλοιποι μεγάλοι σκηνοθέτες του κόσμου υπήρξαν σιωπηλοί τους δάσκαλοι.

Ο Σπίλμπεργκ, ο Σκορσέζε, ο Λούκας, ο Κόπολα, ο Γούντι Αλεν, ο Ντε Πάλμα αγαπούν το ευρωπαϊκό σινεμά και καταφέρνουν χάρη στο ταλέντο και τη μοναδικότητά τους καταπληκτικές συναντήσεις των αμερικανικών και των μη αμερικανικών εικόνων.

*Παραλλήλως σκηνοθέτες σαν τον Πολωνό Ρομάν Πολάνσκι γυρίζουν στο Χόλιγουντ την «Τσαϊνατάουν», την καλύτερη ταινία που έγινε ποτέ για το Λος Αντζελες, ή μιλούν εκ βαθέων για την Αμερική του σήμερα, αν και είναι Βρετανοί, όπως αριστοτεχνικά το έκανε ο Σαμ Μέντες με το «American Beauty».

*Οι ξένοι εξακολουθούν να κατασκευάζουν και εμπορικές ταινίες: Ο Ρόλαντ Εμεριχ από τη Στουτγάρδη έκανε μια από τις πιο προπαγανδιστικές αμερικανικές ταινίες των τελευταίων ετών, το «Μέρα ανεξαρτησίας», κι ένας Κινέζος, ο Τζον Γου, γύρισε το «Επικίνδυνες αποστολές 2» με τον ηθοποιό-σύμβολο του Χόλιγουντ, τον Τομ Κρουζ. Κι ο Βερολινέζος Τομ Τίκβερ άφησε τη Λόλα του («Τρέξε Λόλα, τρέξε») στο Μόναχο και γύρισε με τον Ντάστιν Χόφμαν το πασίγνωστο «Αρωμα» του Πάτρικ Ζίσκιντ.

*Είναι, παρ' όλα αυτά, η αμερικανική κουλτούρα... αμερικανική; Ο Ρίτσαρντ Πελς, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Τέξας, απαντάει: Ναι, αλλά όχι όσο νομίζουμε! Πριν από το Big Mac υπήρχαν τα fish and chips και πριν από την Ντίσνεϊλαντ οι κήποι του Τίβολι στην Κοπεγχάγη. Από αυτά εμπνευστήκαμε!

7 - 06/05/2007

Το "πράσινο" Χόλιγουντ

Της ΕΛΕΩΝΟΡΑΣ ΟΡΦΑΝΙΔΟΥ

Η κυρία Τζέιν Φόντα, πριν γίνει aerobic girl το '80, κυρία του τέως κυρίου του CNN το '90 , και προσφάτως grand dame της διαφήμισης, υπήρξε το πιο ριζοσπαστικό σύμβολο της αμερικανικής ποπ κουλτούρας. Στελέχη της μεγαλύτερης εταιρείας παραγωγής ατομικής ενέργειας στον κόσμο υποστηρίζουν ότι η Αμερική θα ήταν άλλη, αν δεν υπήρχαν η κυρία Φόντα και η ταινία της, το «Σύνδρομο της Κίνας».

Ακόμη και σήμερα, αυτή η ταινία ενθαρρύνει τους Αμερικανούς να αντιδρούν στην εγκατάσταση τέτοιων εργοστασίων στον τόπο τους. Οι «Νιου Γιουρκ Τάιμς» επισημαίνουν πόσο λιγότερη ατομική ενέργεια (για ειρηνικούς σκοπούς) παράγουν οι ΗΠΑ σε αναλογία με χώρες όπως η Γαλλία ή το Βέλγιο, που απλώς επηρεάστηκαν από το... Τσέρνομπιλ και όχι από τη βραδυφλεγή βόμβα Τζέιν.

Το σινεμά έχει αυτή τη δύναμη. Και πρωτοκοίταξε σοβαρά το περιβάλλον, εξαιτίας της ατομικής ενέργειας και της ικανότητάς της για ολική καταστροφή. Μπορεί στην αρχή ο Γκοντζίλα να μην ήταν χολιγουντιανό τέρας, αλλά κάπου στο '50 σηκώθηκε από την ραδιενεργό ενδοχώρα της Ιαπωνίας, παιδί της Αποκάλυψης που έφεραν οι βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, κι έφτασε στην άλλη όχθη του Ειρηνικού. Από τότε μεσολάβησαν πολλά, κυρίως κακά, που έκαναν τον άνθρωπο να κοιτάζει το περιβάλλον συχνά σαν να το βλέπει για τελευταία φορά.

Αυτή μάλλον είναι και η ματιά της ταινίας «Πλανήτης Γη», που θα προβληθεί σε λίγες μέρες και στη χώρα μας.

Είναι ντοκιμαντέρ, αλλά έχει τρεις υπέροχους πρωταγωνιστές με τους οποίους οι παραγωγοί του BBC ταξίδεψαν από τον ένα πόλο στον άλλο. Η πολική αρκούδα, ο αφρικανικός ελέφαντας και η μεγάπτερος φάλαινα συνθέτουν με το ταξίδι τους τις τελευταίες εικόνες της Γης όπως την ξέρουμε! Οπως τόνισαν οι σκηνοθέτες της ταινίας Φόδερτζιλ και Λάινφιλντ, «αν ήταν να κάναμε αυτή την ταινία σε δέκα ή είκοσι χρόνια από τώρα, δεν θα μπορούσαμε να φέρουμε όλες αυτές τις πανέμορφες εικόνες στη μεγάλη οθόνη γιατί απλώς... δεν θα υπήρχαν».

Το «Πλανήτης Γη» ξεκινά από το πιο μακρινό παρελθόν: πέντε δισεκατομμύρια χρόνια πριν, η σύγκρουση ενός αστεροειδούς με τη Γη άλλαξε την κλίση της κατά 23,5 μοίρες και δημιούργησε τον κόσμο όπως τον ξέρουμε σήμερα. Από τότε άρχισε το ταξίδι κυριαρχίας του ανθρώπου στον κόσμο.

Στο φιλμ «12 πίθηκοι» ο Μπρους Γουίλις επιστρέφει, ως κατάδικος από το μέλλον, στη Γη για να τη σώσει, ενώ στο ντοκιμαντέρ «Πλανήτης Γη» (πάνω) πρωταγωνιστεί η Γη που χάνεται.

Το εμπορικό σινεμά χρειάστηκε πολλά χρόνια για να δείξει με το δάχτυλο τον ένοχο. Πρόκειται για επίτευγμα των τελευταίων ετών, κόντρα μάλιστα σε μια Αμερική που, όπως απέδειξε η επίσημη στάση της έναντι της Συνθήκης του Κιότο, δεν έχει καμία «πράσινη» ευαισθησία. Μπορεί να είναι απλώς μόδα, εκεί στο λαμπερό Λος Αντζελες, αστέρια σαν την Κάμερον Ντίαζ και τον Τζορτζ Κλούνι να οδηγούν υβριδικά αυτοκίνητα, αλλά όταν οι κινηματογραφικοί «Σίμπσονς», η πιο συμπαθής αμερικανική οικογένεια, περνάνε οικολογικά μηνύματα στην πολύ πετυχημένη ταινία τους, κάτι πρέπει να έχει αλλάξει στον τρόπο που το Χόλιγουντ κοιτάει τον κόσμο!

* Το καλοκαίρι που μας πέρασε, άλλο ένα πετυχημένο καρτούν, οι Transformers, εξέφρασε τα περιβαλλοντικά αδιέξοδα του πλανήτη μας. Οσον αφορά τις ταινίες μυθοπλασίας, πραγματικά η επόμενη διετία θα είναι αφιερωμένη στο πράσινο σινεμά. Ο Τζέιμς Κάμερον ξεκίνησε ήδη τα γυρίσματα της οικολογικής υπερπαραγωγής «Avatar», γύρω από την ενοχή του ανθρώπου απέναντι στη φύση.

Ενας πρώην πεζοναύτης ζει σε έναν καθαρό πλανήτη και αντιστέκεται μαζί με τους ιθαγενείς κατοίκους του στην εισβολή των ανθρώπων που αναζητούν νέες πατρίδες αφού κατέστρεψαν τη Γη.

* Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αναμένεται και η νέα ταινία του Νάιτ Σιάμαλαν «Happening» με τον Μάικλ Γουόλμπεργκ, η οποία μας δείχνει τη Γη να εκδικείται τους καταστροφείς. Ομολογουμένως είναι θελκτικότατη η εικόνα των άγριων θηρίων δίπλα στους ουρανοξύστες της Νέας Υόρκης, για την οποία μας προϊδέασε με το καταπληκτικό «Twelve monkeys» ο Τέρι Γκίλιαμ, ο οποίος έστειλε έναν κατάδικο από το μέλλον, τον Μπρους Γουίλις, να σώσει την κατεστραμμένη Γη.

* Η οικολογία πέρασε στο Χόλιγουντ λόγω ραδιενέργειας και το «Σύνδρομο της Κίνας» δεν ήταν η μόνη ταινία με σχετικό θέμα. Ποιος δεν θυμάται την «Εξαφάνιση της Κάρεν Σίλκγουντ» με τη Μέριλ Στριπ, την πραγματική ιστορία μιας εργάτριας που μολύνεται στο εργοστάσιο όπου δουλεύει και οι καταγγελίες της δεν φθάνουν ποτέ στον τύπο επειδή σκοτώνεται σε ένα περίεργο τροχαίο δυστύχημα!

* Η κρίση του πετρελαίου την ίδια εποχή έδωσε στο σινεμά το πρώτο «Μαντ Μαξ», με τον Μελ Γκίμπσον να προσπαθεί να επιβιώσει σε έναν ερειπωμένο από την πυρηνική καταστροφή κόσμο. Αλλη μια χαρακτηριστική ταινία της εποχής είναι η «Επόμενη μέρα» του Νίκολας Μέγερ.

Η φύση εκδικείται

* Από τη δεκαετία του '90 έως και σήμερα επιστήμονες και σινεμά ανέδειξαν σε μείζον πρόβλημα το φαινόμενο του θερμοκηπίου και της μόλυνσης του νερού και των τροφίμων. Στο «Μετά την επόμενη μέρα» του Ρόναλντ Εμεριχ ο αμερικανός πρόεδρος αγνοεί τη Συμφωνία του Κιότο και η φύση απαντά, μετατρέποντας τη Νέα Υόρκη σε πόλη κάτω απ το νερό.

* Ανθρωποι καταστρέφουν ανθρώπους, μολύνοντας τον υδροφόρο ορίζοντα στο «Εριν Μπρόκοβιτς» με τη Τζούλια Ρόμπερτς στο ρόλο που της χάρισε το Οσκαρ. Μια νεαρή γυναίκα αποκαλύπτει ότι μια εταιρεία μολύνει το νερό μιας πόλης κοντά στο Λος Αντζελες με χρώμιο, προκαλώντας καρκίνο.

* Η μυθοπλασία φάνταζε πιο ελκυστική στους ανθρώπους του σινεμά, διότι έκοβε και εισιτήρια, ώσπου ντοκιμαντέρ σαν την «Ενοχλητική αλήθεια» του Αλ Γκορ πήραν Οσκαρ και ταινίες σαν «Το ταξίδι του αυτοκράτορα» του Λικ Ζακέ ή τα «Ταξιδιάρικα πουλιά» του Ζακ Περέν χτύπησαν στα ίσα μπλοκμπάστερ, όπως τον «Πόλεμο των κόσμων» με τον Τομ Κρουζ.

Εξάλλου οι αυτοκρατορικοί πιγκουίνοι που ταξιδεύουν στην Ανταρκτική για να αναπαραχθούν ή τα αποδημητικά πουλιά του Περέν είναι ήρωες, υπηρετούν μια μυθοπλασία, η οποία μάλιστα περιέχει μέσα της τη βαθύτερη ανάγκη όλων των ζώντων πλασμάτων, την ανάγκη για επιβίωση. Ακόμη και στον «Μικρόκοσμο» των Περεντού και Νουριτζανί, τα σαλιγκάρια, οι κάμπιες, τα μυρμήγκια αφηγούνται την ιστορία του κόσμου που βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας.

* Οπως ο Ρέτζιο αφηγείται δείχνοντας φυσικά και βιομηχανικά τοπία στο «Κογιανισκάτσι» υπό τους ήχους του Φίλιπ Γκλας, το αιώνιο ταξίδι του ανθρώπου στο φυσικό και τεχνητό του περιβάλλον.

* Η ταινία του Γκορ προλείανε το έδαφος για να μιλήσουν μέσω του κινηματογράφου για την οικολογία και άλλα διάσημα πρόσωπα, όπως ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, που παίρνει μέρος στο ντοκιμαντέρ «11th Hour» το οποίο θα προβληθεί στη χώρα μας το Δεκέμβριο. Βασικό του θέμα, η τελευταία ευκαιρία του ανθρώπου να αλλάξει πορεία και να σώσει το οικοσύστημα και τον εαυτό του. Αφηγητής, ένα ηθοποιός με βαθιά οικολογική συνείδηση, ο Λεονάρντο Ντι Κάπριο, και εκ των κύριων ομιλητών μια επιστημονική διάνοια, ο αστροφυσικός Στίβεν Χόκινγκ. Οπως υπενθυμίζεται στην ταινία, την τελευταία φορά που είχαν εξαφανιστεί τόσα πολλά είδη ζωής ήταν πριν από 55 εκατομμύρια χρόνια. Τότε ένας μετεωρίτης χτύπησε τη Γη. Σήμερα τη χτυπά ο πιο ισχυρός της κάτοικος, ο άνθρωπος!

7 - 07/10/2007

Hollywood crisis

Της ΕΛΕΩΝΟΡΑΣ ΟΡΦΑΝΙΔΟΥ

Η ιστορία του Χόλιγουντ, πέρα από τις ταινίες και τους δημιουργούς της, είναι πολύ πεζά και μια ιστορία τραπεζικών κεφαλαίων. Πολύ νωρίς, ήδη από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, χρηματιστές και τραπεζίτες της Νέας Υόρκης επένδυσαν τα ωραία τους λεφτά στις εικόνες που φτιάχνονταν στο Λος Αντζελες και γέμιζαν πρώτα τα ταμεία των αιθουσών και μετά τα δικά τους. Η Παραμάουντ, η Φοξ, η Μέτρο και η Γιουνιβέρσαλ, εταιρείες που κυριάρχησαν στην παγκόσμια παραγωγή και διανομή ταινιών, συνδέθηκαν στενά με τις τότε μεγάλες δυνάμεις της Γουόλ Στριτ, την τράπεζα Κιν Λεμπ, την Τζένεραλ Μότορς, τον Ροκφέλερ (Τσέιζ Νάσιοναλ Μπανκ) και τον Μόργκαν (της γνωστής σήμερα Μόργκαν-Στάνλεϊ).
Αυτοί ήταν οι οικονομικοί κολοσσοί που «πήραν» τις ταινίες από τα χέρια των σκηνοθετών και τις παρέδωσαν στους «παραγωγούς», οι οποίοι και φροντίζουν πρώτα και κυρίως για την απόδοση της επένδυσης και μετά για την τέχνη. Οι σταρ είναι από τότε το προσκήνιο του Χόλιγουντ και οι παραγωγοί το παρασκήνιο.Σε δύσκολους οικονομικά καιρούς σαν τους σημερινούς που η Γουόλ Στριτ καταποντίζεται μαζί με όλες τις χρηματιστηριακές αγορές του κόσμου, οι παραγωγοί έπρεπε να κλαίνε. Ειδήσεις σαν αυτές που λένε ότι η Ντόιτσε Μπανκ υπαναχώρησε από τη χρηματοδότηση της Παραμάουντ με 450 εκατομμύρια δολάρια, έπρεπε να προκαλούν τις παραιτήσεις των γνωστών πλέον ως golden boys που αποχωρούν από την επιχείρηση κρατώντας το χάρτινο κουτί με τα προσωπικά τους είδη. Αλλά, ενώ οι μισές από τις τράπεζες που χρηματοδοτούν τις ταινίες δεν υπάρχουν πια, το Χόλιγουντ στέκει εκεί ψηλά στο λόφο του στο Μπέβερλι Χιλς, όπως πάντα. Πρώτον, διότι έχει ήδη ανακαλύψει την Chindia (αμερικανικός νεολογισμός για την Κίνα και την Ινδία), στα κεφάλαια της οποίας προσβλέπουν εταιρείες όπως η Ντρίμγουορκς του Στίβεν Σπίλμπεργκ, και, δεύτερον, διότι όπως γράφουν οι «Τάιμς» «το Χόλιγουντ, δικαιωμένο από την ιστορία, λατρεύει τις κρίσεις».Στο πρώτο μεγάλο κραχ των αγορών, αυτό του 1929, η κινηματογραφική Μέκκα έδειξε μια πρωτοφανή και παράδοξη, σύμφωνα με την πρώτη ανάγνωση, αντοχή. Διότι η λογική λέει ότι όταν δεν έχεις να φας, πριν κόψεις το ψωμί, κόβεις τη διασκέδαση. Η ζωή, όμως, είπε άλλα: 80 εκατομμύρια Αμερικανοί πήγαιναν, από το 1929 έως το 1933, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα στον κινηματογράφο. Την ίδια περίοδο το 25% του πληθυσμού ήταν άνεργοι και ένα άλλο 25% αμείβονταν περιστασιακά με 15 σεντς την ημέρα! Το 1929 η Γουόλ Στριτ, προ του κραχ, είχε επενδύσει 200 εκατομμύρια δολάρια σε ταινίες. Δεν χάθηκε ούτε σεντς! Η ψυχολογία έδωσε εκ των υστέρων την ερμηνεία της: Το σινεμά ήταν η μόνη διέξοδος από τον γκρίζο κόσμο που έφερε η ύφεση. Ηταν επίσης, σύμφωνα με τους ιστορικούς, η μηχανή που αντέστρεψε την ψυχολογία και έδωσε μαζί με το new deal του Ρούσβελτ την ώθηση για να ξαναβρεί η Αμερική το χαμένο αμερικανικό όνειρο και να ξαναγίνει η γνωστή πρωτεύουσα του καπιταλισμού. Ενας χορογράφος και μια οικογένεια κωμικών έγιναν τα χαρούμενα πρόσωπα του αύριο, ο Μπάσμπι Μπέρκλεϊ και οι αδερφοί Μαρξ. Ο Μπέρκλεϊ, χορογράφος μετακληθείς από το Μπρόντγουεϊ, έφερε το μιούζικ χολ στον κινηματογράφο με όλη τη φαντασμαγορία των μπαλέτων του σε ταινίες σαν τους «Χρυσοθήρες» του 1933 , την «42η οδό» και το «Footlight Parade» που έκαναν στα ταμεία ρεκόρ δεκαετίας και σύστησαν στον κόσμο την Τζίντζερ Ρότζερς. Περιστρεφόμενες σκηνές, πισίνες και ανθρώπινα κορμιά σε περιελίξεις σαν αυτές των ηλεκτρογεννητριών, σήμερα δεν λένε τίποτα αλλά τότε προκαλούσαν θαυμασμό. Οι αδερφοί Μαρξ, από την άλλη, έφταναν το παράλογο στα άκρα με τον Γκράουτσο να υποδύεται συνήθως την καρικατούρα τού μπίζνεσμαν και τον Χάρπο να καταβροχθίζει τα πάντα. Η κρίση είχε και τη ρεαλιστική της απεικόνιση, το φιλμ νουάρ. Ο Πολ Μιούνι στο σκοτεινό κόσμο του «Σημαδεμένου» είναι παιδί της σκοτεινής πλευράς της Αμερικής. Με όλους αυτούς, η χειρότερη οικονομική κρίση γέννησε μια χρυσή εποχή. * Το αυτό επαναλήφθηκε στην πετρελαϊκή κρίση του 1973, η οποία έφερε στο σινεμά τις ταινίες καταστροφής και πίσω στην πατρίδα τον Σούπερμαν Κρίστοφερ Ριβ, μαζί με ιλιγγιώδη ποσά στα ταμεία. Ο συνολικός τζίρος στους κινηματογράφους αυξήθηκε κατά 200 εκατομμύρια δολάρια (συνολικά τις χρονιές '74 και '75 κόπηκαν εισιτήρια αξίας τεσσάρων δισ.!).Ταινίες για «Φιλαράκια»* Στην άλλη πετρελαϊκή κρίση που προκάλεσε η Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν, ο κόσμος πάλι έδιωξε τις ανησυχίες του στο σινεμά, κι ας υπήρχε η τηλεόραση! Απόδειξη, το ρεκόρ εισιτηρίων όλων των εποχών του 1982.* Η σημερινή κρίση, τουλάχιστον υπό την κοντόθωρη οπτική του παρόντος, συγκρίνεται σε μέγεθος μόνο με το κραχ του '29. Αναλυτές υποστηρίζουν ότι δεν ξέσπασε ξαφνικά και ότι το Χόλιγουντ είχε απαντήσει ήδη από το 2000 στην ανάγκη του κόσμου να ακολουθήσει ένα σωτήρα έστω και κινηματογραφικό. Εξ ου και οι πολυάριθμες ταινίες με σούπερ ήρωες, οι οποίες μάλιστα έκοψαν απίστευτο αριθμό εισιτηρίων. Το Χόλιγουντ κάνει ήδη το κουμάντο του και για το μέλλον, καθώς εντόπισε με μετρήσεις ότι η ομάδα που θα αναζητήσει διεξόδους στις σκοτεινές αίθουσες είναι οι νέοι που θα αποφοιτήσουν φέτος και τα επόμενα τρία χρόνια από τα πανεπιστήμια, οι οποίοι δεν θα βρουν δουλειά, και θα επιστρέψουν σπίτι ή θα μοιραστούν το ενοίκιο, το φαγητό, το αυτοκίνητο, τα ψώνια , τα καύσιμα με τους φίλους τους. Γι' αυτό και ετοιμάζονται ταινίες στις οποίες οι ήρωες θα ζουν μια ζωή σαν και αυτή που έκαναν τα τηλεοπτικά «Φιλαράκια».Εταιρείες και ειδικοί κάνουν κιόλας (στα σοβαρά), τις πιο λεπτομερείς προβλέψεις για το νέο αμερικανικό τρόπο ζωής! Εκτιμούν, λοιπόν, ότι θα ανέβουν οι πωλήσεις ποτών και τσιγάρων, οι άνδρες θα ενδιαφερθούν ξανά για τα σπορ, τις μπίρες, το κυνήγι και το ψάρεμα, ακόμη και ότι θα ξαναγίνει της μόδας το... μούσι, ως ένδειξη ενός ανδρισμού που επλήγη από την ανεργία. Ολα αυτά θα μπουν στις ταινίες μαζί με τους υπερήρωες, που θα δεκαπλασιαστούν, διότι, εκτός των άλλων προσόντων τους, διαθέτουν εντιμότητα και αλτρουισμό, τα μόνα όπλα που μπορούν να σώσουν την Αμερική από αυτό που ενοχλεί περισσότερο απ' όλα στην παρούσα κρίση την κοινή γνώμη, την απληστία των golden boys της Γουόλ Στριτ!
7 - 19/10/2008